گزارش سفر هیئت اعزامی از فرهنگستان هنر برای شرکت در همایش میراث مشترک: ایران و هند
همایش میراث مشترک: ایران و هند با بخش ویژهی مکتب اصفهان و شبه قارهی هند به ابتکار فرهنگستان هنر و توسط انجمن مطالعات هند و ایرانی و با حمایت دانشگاه روهیلکند در روزهای بیست و هفتم و بیست و هشتم دسامبر با حضور اندیشمندان ایرانی و هندی، استادان هنر، تاریخ، فرهنگ و ادبیات از دانشگاههای مختلف هند و همچنین تعدادی از دانشجویان مقاطع فوقلیسانس و دکتری در دانشگاه روهیلکند در شهر بریلی برگزار شد. آن چه در پی میآید گزارشی است از سفر هیئت ایرانی متشکل از دکتر محمد فشارکی، استاد ادبیات فارسی دانشگاه اصفهان، دکتر شهرام پازوکی استاد انجمن حکمت و فلسفه، دکتر اصغر جوانی استاد دانشگاه هنر اصفهان و دکتر فرزان سجودی استاد دانشگاه هنر تهران و دبیر ایرانی انجمن مطالعات هند و ایرانی.
گروه اعزامی فرهنگستان هنر در تاریخ یکشنبه سوم دی ماه هزار و سیصد و هشتاد و پنج ساعت هفت و سی دقیقهی صبح با پرواز ماهان عازم دهلی پایتخت هند شد. ساعت سیزده و سی دقیقه به وقت محلی هواپیما در فرودگاه دهلی به زمین نشست. آقای دکتر ابهی سینگ دبیر هندی انجمن مطالعات هند و ایرانی و استاد گروه تاریخ و فرهنگ دانشگاه روهیلکند به همراه دو تن از دیگر اعضای انجمن به استقبال ما آماده بودند. حدود ساعت پنج بعد از ظهر در مهمانسرای دانشگاه جواهر لعل نهرو مستقر شدیم. آقای دکتر اختر حسین استاد زبان فارسی دانشگاه جواهر لعل نهرو و دوست قدیمی من نیز در مهمانسرای دانشگاه به استقبال گروه آمد که البته تا پایان سفر نیز پیوسته در هماهنگی برنامههای گروه ما را همراهی کرد.
برای آن که از وقت بهترین استفاده را بکنیم همان شب گشتی در شهر زدیم و به دیدار مقبرهی امیر خسرو دهلوی و نظام الدین اولیا که در مجاورت هم بودند رفتیم. در ضمن هماهنگیهای لازم را برای سفر روز بعد به شهر آگرا انجام دادیم.
صبح روز بعد، یعنی دوشنبه چهارم دی ماه با اتومبیلی که کرایه کرده بودیم راهی آگرا شدیم و پس از طی مسافت دویست کیلومتر در چهار ساعت، یکسره برای دیدار تاج محل راهی شدیم. ایام تعطیل بود و ورود به تاج محل مستلزم ایستادن در صفی طولانی که البته گریزی نبود. بازدید از تاج محل برای همراهانی که مشتاق تماشای آمیزشهای فرهنگی بین ایران و هند و تاثیر و تاثرات متقابل بودند بسیار شور انگیز بود. سپس راهیِ بازدید از ارگ آگرا یا قلعهی سرخ شدیم. معماری بینظیر قلعهی آگرا و سنگ نوشتههای فارسی و ساختار تو در توی آن ما را از جاذبههای زیبایی صوری تاج محل به هزار توی پیچیدهتر، و به گواه دوستانِ گروه، غنیتری وارد کرد. بر سر راه مقبرهی اکبر شاه را نیز کوتاه و گذری دیدیم و حال دیگر غروب شده بود که راهی بازگشت به دهلی شدیم. دیر هنگام بود که به محل اقامتمان یعنی مهمانسرای بینالمللی دانشگاه جواهر لعل نهرو رسیدیم.
سه شنبه صبح، با اتومبیلی که از قبل تدارک دیده بودیم برای گشت شتابانی در دهلی عازم شدیم چرا که باید دهلی را ساعت چهار و سی دقیقهی بعد از ظهر با قطار به مقصد بریلی، یعنی محل برگزاری همایش ترک میکردیم. از این زمان کوتاه استفاده کردیم و چند بنای تاریخی را دیدیم که بی تردید بازدید از آنها برای استادان ایرانیِ ادبیات، هنر و فلسفه جالب بود؛ از جمله قطب منار و مقبرهی همایون که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان هنر و معماری الگوی اولیهی تاج محل بوده است.
ساعت چهار و سی دقیقه از ایستگاه مرکزی راه آهن دهلی نو، این شهر را به مقصد بریلی ترک کردیم. طبق برنامه قطار باید ساعت ده و سی دقیقه به بریلی میرسید که البته با یک ساعت تاخیر سرانجام ساعت یازده و نیم به بریلی رسیدیم. دکتر سینگ و دو سه نفر دیگر از اعضای انجمن در ایستگاه قطار بریلی به استقبال ما آمده بودند. بریلی شهری است با حدود سه میلیون نفر جمعیت که در شمال دهلی واقع شده است. در مهمانسرای دانشگاه روهیلکند مستقر شدیم. استادان هندی نیز از دانشگاههای متفاوت هند قبل ما از راه رسیده بودند و در مهمانسرا مستقر شده بودند. بسیاری از آنها که دوستان قدیمی من هستند در مهمانسرا به استقبال همتایان ایرانیاشان آمدند و فضایی چنان صمیمی برقرار شد که گویی دیگر اعضای گروه را نیز سالهاست که میشناسند. پس از صرف شام دکتر ابهی سینگ و بنده برنامهی روز بعد را که اولین روز همایش بود با هم مرور کردیم و دوستان دیگر را نیز از در جریان برنامهی دو روزهی همایش گذاشتیم.
ساعت ده و نیم صبح روز چهارشنبه بیست و هفتم دسامبر برابر ششم دی ماه هشتاد و پنج مراسم افتتاحیهی همایش آغاز شد که به ترتیب شامل موارد زیر بود:
1- مراسم سنتی برافروختن شمع که ریاست دانشگاه روهیلکند که به عنوان رئیس مراسم افتتاحیه باید شمعها را روشن میکردند، به احترام حضور گروه ایرانی افتخار روشن کردن شمعها و آغاز رسمی همایش را به من دادند.
2- سخنرانی پروفسور آر. پی. یاداوا، مدیر گروه تاریخ و فرهنگ دانشگاه روهیلکند
3- خوشامد گویی و گزارش دکتر ابهی سینگ، دبیر هندی انجمن مطالعات و استاد دانشگاه روهیلکند
4- سخنرانی پروفسور آرورا، مهمان ویژه، استاد تاریخ و فرهنگ دانشگاه جواهر لعل نهرو، رئیس سابق انجمن مطالعات
5- سخنرانی دکتر فرزان سجودی، نمایندهی فرهنگستان هنر، دبیر ایرانی انجمن مطالعات هند و ایرانی
6- سخنرانی پروفسور سینها رئیس انجمن مطالعات و استاد گروه تاریخ دانشگاه روهیلکند
7- سخنرانی پروفسور پراکاش ریاست دانشگاه روهیلکند
لازم به ذکر است که خبرنگاران روزنامهها و کانالهای تلویزیونی هند استقبال خوبی از مراسم افتتاحیه همایش کردند و فردای آن روز گزارشات بسیاری در روزنامهها منتشر شده بود. بیشتر خبرنگاران تا پایان همایش حضور داشتند و از سخنرانیها گزارش تهیه میکردند.
پس از پایان مراسم افتتاحیه، نخسنتین نشست علمی با ریاست پروفسور آرورا آغاز شد. در این جلسه سخنرانیهای زیر ارائه شد:
1- دکتر فرزان سجودی (دانشگاه هنر تهران، فرهنگستان هنر)؛ صفویه و حاکمان مغول هند: روابط متقابل سیاسی و فرهنگی (بر اساس مطالعهی موردی دیوارنگارههای تالار اصلی کاخ چهل ستون با رویکرد نشانهشناسی فرهنگی)
2- دکتر پراشانت سریواستاوا (دانشگاه لاکنو): امامباره و دیگر بناهای شهر لاکنو
پس از صرف نهار دومین نشست علمی با ریاست پروفسور رضوی از دانشگاه گوراکپور و با سخنرانیهای زیر برگزار شد:
1- دکتر شهرام پازوکی (انجمن حکمت و فلسفه ایران): شرح آرای میرفندرسکی در باب فلسفهی هنر
2- دکتر علی اصغر جوانی (دانشگاه هنر اصفهان): دیوارنگارهی "قربانی کردن شاهزادهی هندی" در کاخ چهل ستون: تجلی ابهام آمیز روابط فرهنگی هند و ایران
3- دکتر ابهی سینگ (دانشگاه روهیلکند، بریلی): تاثیرات متقابل هنر و معماری ایران و هند
سومین نشست علمی به ریاست دکتر فرزان سجودی و با موضوع ویژهی ادبیات فارسی برگزار شد و طی آن استادان زیر به سخنرانی پرداختند:
1- دکتر محمد فشارکی (دانشگاه اصفهان): سبک هندی یا اصفهانی: ضرورت یا انحراف؛ تحول یا بحران
2- پروفسور رضوی (دانشگاه گوراکپور): مدرسههای (دینی) شیعی در هند و ایران، قم و لاکنو
3- دکتر سید اختر حسین (دانشگاه جواهر لعل نهرو): روابط ادبی بین هند و ایران
روز بعد یعنی چهارشنبه بیست و هشتم دسامبر برابر هفتم دی ماه پنجمین نشست علمی به ریاست دکتر اختر حسین از دانشگاه جواهر لعل نهرو و با ارائهی سخنرانیهای زیر برگزار شد:
1- دکتر آتوشا ایرانی (کالج دکان، پونا): سرزمینهای مرزی هند و ایران و گجرات: سرامیک و پیوندهای تاریخی. (لازم به ذکر است که دکتر ایرانی از پارسیان هند هستند و تحقیقات دامنه داری در مورد مسیر مهاجرت پارسیان به هند و شواهد مربوط به آنان انجام داده اند و خود مستقیما حفاریهایی را در این زمینه در مناطق مختلف هند سرپرستی کردهاند).
2- دکتر رکسانا نانجی: روابط هند و ایران در دوران آغازین اسلام: شواهد باستانشناختی از ساحل غربی هند. (ایشان نیز از پارسیان هند هستند)
3- دکتر آنیل کومار و نیتی گروور (جیپور): شتر دو کوهان در هنر هند و ایرانی
سپس تعدادی از دانشجویان دکتری که رسالههایشان به موضوع روابط تاریخی، فرهنگی، هنری و ادبی بین هند و ایران مربوط میشد در زمانهای کوتاه حداکثر ده دقیقهای گزارشی از موضوع و چگونگی پیشرفت کارشان ارائه کردند.
مراسم پایانی با حضور پروفسور آرورا و دکتر فرزان سجودی و همچنین پروفسور پراکاش رئیس دانشگاه روهیلکند و با سخنرانیهای کوتاه نامبردگان برگزار شد و سپس دکتر ابهی سینگ گزارشی از سمینار ارائه کردند. در پایان قطعنامهای نیز قرائت شد که توسط حاضران به تصویب رسید. در مجموع در این قطعنامه بر ضرورت گسترش روابط فرهنگی و دانشگاهی بین ایران و هند تاکید شد.
ساعت دو بعد از ظهر همان روز در مقابل مهمانسرای دانشگاه روهیلکند اتومبیل استیشنی چمدانهای ما را در خود جا میداد و دوستان هندی و ایرانی گویی سالهاست یکدیگر را میشناسند همدیگر را در آغوش میگرفتند و خداحافظی میکردند. طی مسافت دویست و پنجاه کیلومتری بریلی تا دهلی به دلیل مه سنگین و نامناسب بودن راه (در هند بار اصلی حمل مسافر بر دوش حمل و نقل ریلی است) دوازده ساعت طول کشید. دکتر اختر حسین هم همراه ما بود و به دوستان آرامش میداد. حدود ساعت سه نیمه شب به دهلی رسیدیم و با کمک دکتر حسین هتلی را برای محل اقامت پیدا کردیم.
جمعه حدود ظهر در فرودگاه دهلی بودیم. پرواز تهران با سه ساعت تاخیر انجام شد. ده شب در فرودگاه امام در تهران با خاطراتی خوش از یکدیگر جدا شدیم.
10/11/85